new thinkxs

Dit boek is een visueel verslag van het interactief tentoonstellingsproject new thinkx…, bestaande uit een installatie van de Belgisch beeldende kunstenaar Francis Denys en Japanse (kunst)objecten. Het nodigt uit de Japanse hedendaagse beeldende kunst en visuele cultuur beter te leren kennen.

Japanse populaire cultuuruitingen zoals manga-strips, anime-films en gadgets zijn vertrouwde fenomenen geworden en maken steeds meer deel uit van onze visuele cultuur. Ook binnen de kunstwereld komen we regelmatig kunstenaars, filmmakers, designers en architecten uit Japan tegen. Maar wat maakt de Japanse kunst en visuele cultuur nu zo fascinerend, ….? Is het de intrigerende vermenging van high en low culture, het samengaan van oud en nieuw, van traditie en hightech? Of de Aziatische varianten van Pop Art zoals die tot uiting komen bij het werk van New Pop kunstenaar Takashi Murakami en Yoshimoto Nara?

Één aspect springt alvast in het oog: vele objecten hebben iets vrolijks, bijna kinderlijks.  Japanners gebruiken het woord “kawaii”, wat letterlijk vertaald “schattig” betekent, om deze kwaliteit te omschrijven. Alles wat er aantrekkelijk, zacht, kleurrijk, vrolijk en lief uitziet wordt ‘kawaii’ genoemd. Het is te vergelijken met het woord “cool” dat jongeren bij ons graag gebruiken en het wordt te pas en te onpas gebruikt om appreciatie mee uit te drukken.
De invloed is enorm: gsm’s worden beplakt met hartjes en populaire cartoonfiguurtjes; sommige jongeren kleden zich zoals personages uit hun favoriete manga of anime (“cosplay”);. elektronische huisdiertjes smeken voordurend om aandacht… Toch is niet alles even lieflijk als het lijkt. Er kan ook een scherp kantje aan zitten: kleine meisjes blijken plots niet meer zo onschuldig te zijn en zachte knuffelberen worden bloeddorstige monsters…:‘less kawaii’.

De oorsprong van de “Kawaii cultuur” ligt in de eigen schrijfstijl die jonge meisjes vanaf de jaren ‘70 ontwikkelden. Ze combineerden uiterst gestileerde, afgeronde Japanse karakters met tekeningetjes (hartjes, sterretjes of gezichtjes) en Engelse woorden. Grote bedrijven zoals Sanrio pikten deze tendens op en lanceerden kleurrijk versierd briefpapier, notitieboekjes, stickers in allerhande formaten. Al gauw ontwikkelden dergelijke bedrijven ook eigen tekenfiguren (“character design”) om de aantrekkelijkheid van hun producten te vergroten. “Character” gadgets – zoals Domo – worden verpakt in bijhorende zakjes en de figuurtjes op de verpakkingen van snoep en frisdrank gaan op hun beurt als gadget een eigen leven leiden.

Ook verpakkingen van voeding, drank en snoep krijgen een “coole” vormgeving. Zelfs de meest alledaagse producten worden met veel zorg verpakt . Verpakkingsmaterialen bestaan er in evenveel varianten als er producten op de markt zijn, en variëren van traditioneel rijstpapier tot veelkleurig bedrukte glimmende folie.

‘Kawaii’ als levensstijl beperkt zich niet langer tot jonge meisjes en vrouwen. Een ‘kawaii’ getunede gsm is bijvoorbeeld evenzeer populair bij jonge mannen en zelfs bij zakenlui. Je merkt dit ook op straat. Japanse jongeren “personaliseren” hun schooluniform- look met behulp van accessoires of een opvallende haarkleur. Sommigen gaan daar erg ver in:  fotograaf Shoichi Aoki fotografeerde hen in Tokyo voor het street fashion magazine ‘Fruits’. Hun outfits vallen op door de eigenzinnige kleurrijke mix van designerstukken, traditionele kleding, en tweedehandse, zelfgemaakte stukken.

‘Kawaii’ weerspiegelt ook een levenshouding: het is ook een zachte vorm van rebellie tegen de manier waarop het volwassen sociale leven in Japan gereguleerd wordt. Van vrouwen die trouwen bijvoorbeeld wordt vaak verwacht dat ze hun job – en hun vrijheid – opgeven.

Een andere vlucht uit de alledaagse werkelijkheid is de wereld van de manga’s , anime’s en cosplay. Manga’s zijn Japanse strips, vaak in zwart-wit met een herkenbare tekenstijl. De sterke stilering van de figuren en de onnatuurlijk grote ogen met blinklichtjes vallen op. Zowel volwassenen als jongeren lezen massaal manga’s. De meeste anime, Japanse animatiefilms, zijn gebaseerd op populaire mangareeksen en worden dan ook in dezelfde stijl getekend. Manga en anime roepen een fantasiewereld of een science fiction wereld op. Sommige fans, Otaku, gaan hierin zo ver dat ze zich opsluiten in hun kamer als een soort kluizenaars.

Cosplay, een combinatie van ‘costume’ en ‘play’ verwijst naar een trend om zich te kleden als en zich in te leven in helden uit manga, anime, films of videogames. Via cosplay kunnen tieners en volwassenen letterlijk deelnemen aan de droomwereld van hun favoriete manga of anime. Cosplaybijeenkomsten bieden dan ook een kleurrijk en misschien zelfs een ietwat irreëel spektakel.

Eigen aan de Japanse populaire cultuur is het kopiëren en assimileren van elementen uit verschillende landen of culturen. Dit leidt tot merkwaardige toestanden: Duitse bierfeesten onder een Eiffeltoren in de Japanse stad Sapporo, of Manneken Pis, die het gezondheidsdrankje Dakara promoot…

Hedendaagse Japanse kunstenaars integreren beelden uit deze populaire cultuur. Het werk van Takashi Murakami en Yoshitomo Nara wordt ook wel omschreven als ‘New Pop’, verwijzend naar de Amerikaanse Pop Art kunststroming. Kunstenaars zoals Andy Warhol en Roy Lichtenstein citeerden bestaande beelden uit de reclame, strips en visuele populaire cultuur – zoals Campbell’s soepblik, Elvis, Superman of andere stripfiguren. De Japanse New Pop kunstenaars putten ook uit de hedendaagse beeldcultuur. Manga, anime, televisiebeelden en computergames voeden hun werk. Naast  origineel werk creëren ze ook  betaalbaardere edities en gadgets.

Takashi Murakami en Yoshimoto Nara groeiden op in het naoorlogse Japan, met een snelgroeiend kapitalisme waarin het belang van de media toenam en ook de populariteit van manga en anime. Net zoals manga- en animetekenaars ontwerpen deze New Pop kunstenaars een eigen realiteit.
Murakami zelf legt in zijn ”Theory of Super Flat Japanese Art” een link tussen de vormkenmerken van manga – vlakke figuren, weinig ruimtewerking, sterke contouren – en de traditionele Japanse schilderkunst. De stilering, zijn vlakke stijl en de gebruikte schildertechnieken leunen aan bij de traditie, maar figuren zelf zijn zichtbaar beïnvloed door manga.
Yoshitomo Nara’s figuren krijgen door de sterke uitvergroting vaak een monumentaal karakter. Zijn stijl is eenvoudig en vlak, met ronde vormen en duidelijke lijnen. Zijn kinderfiguren hebben een opvallend groot hoofd en grote ogen. Hoewel ze er op het eerste zicht “kawaii” uitzien, schuilt er in hun blik ook wantrouwen en ongenoegen, misschien zelfs agressie.


De installatie waarin deze objecten een plaats kregen, werd gerealiseerd in samenwerking met kunstenaar Francis Denys. Hij deelt onze fascinatie voor Japan; bovendien verbleef hij in 2001 gedurende drie maanden als Artist in Residence in Akiyoshidai International Art Village (Yamaguchi, West-Japan). De installatie, een eigentijdse variante op de Japanse Zen meditatietuin (‘karesansui’), bestaat uit een fluo-oranje grondvlak en verschillende bolvormige objecten (boules migratrices) en balkvormige dozen (MOD’s: Modificated & Modulated Boxes). Het is de eerste keer dat deze elementen, constanten in Denys’ oeuvre, samenkomen. De stiksels op de matten die het grondvlak vormen, verwijzen naar het harkwerk in de traditionele Japanse Zentuin met stenen.

De Boules migratrices, bollen in verschillende formaten, zijn gemaakt van hooi en omwikkeld met fluo-oranje tape. De mate waarin de tape wordt aangespannen, bepaalt mee de vorm van de Boules migratrices. De Modificated & Modulated Box is een kartonnen balkvormige doos, samengesteld uit verknipte kartonnen dozen (modificated) en vervolgens beplakt met fluo-oranje tape. De MOD’s  vormen modules (modulated) en functioneren eveneens als containers waarin de nieuwe objecten uit Japan vervoerd worden.

Samen vormen MOD’s en Boules migratrices een abstracte installatie. Tijdens het verloop van elke sessie verandert de installatie voortdurend van vorm. Soms zijn de Modificated & Modulated Boxes louter abstract maar op andere momenten eerder functioneel: op de binnenwanden van de MOD’s werd beeldmateriaal aangebracht dat in combinatie met deze objecten een licht werpt op de Japanse cultuur. Het wordt een onderzoek naar eigenaardigheden en bijzonderheden, gedurfde ideeën en clichés, traditie en vernieuwing… waarbij verschillende visuele werelden elkaar ontmoeten.